თანამედროვე გზებს - თანამედროვე განათება

საქართველოში ელექტროენერგიის თითქმის ნახევარს მოსახლეობა მოიხმარს.

24 საათი 03.03.10

საქართველოში ელექტროენერგიის თითქმის ნახევარს მოსახლეობა მოიხმარს.

აქედან თითქმის 15% შიგა (ბინების) განათებაზე იხარჯება. 2004 წლიდან მოიმატა ელექტროენერგიის მოხმარებამ გარე განათებაზე (ქუჩები, გზები). ქალაქის ხელმძღვანელობის ძალისხმევით მხოლოდ ქ. თბილისში 60 ათასზე მეტი სანათი წერტილი ამოქმედდა. შესაბამისი სამუშაოები კიდევ მიმდინარეობს, შენდება ახალი გზები, რაც განათების ახალ ქსელებს საჭიროებს. სულ მალე გარე განათებაზე დახარჯული ელექტროენერგია საკმაოდ დიდ სიდიდეს მიაღწევს. დღეს შესაბამისი ხარჯები თბილისში ყოველწლიურად თითქმის 6 მლნ ლარს შეადგენს. ამას ემატება შეკეთების ხარჯები. გარე განათებისთვის გამოყენებული ნათურები (ე.წ. ნატრიუმის და ვერცხლისწყლის) 40-50 წლის წინანდელ ანალოგებთან შედარებით ეკონომიურია (3-5-ჯერ), თუმცა უკვე 20-30 წლის წინანდელ ტექნოლოგიებს მიეკუთვნებიან, იაფია და ჩამორჩენილ ქვეყნებში ახლაც ვრცელდება. მათი შესყიდვა უცხოური ფირმების მიერ პოსტსაბჭოურ ქვეყნებშიც ხდება. როგორც ავღნიშნეთ, ეს ნათურები თვითონ შედარებით ეკონომიურია, თუმცა მათი ანთებისთვის საჭირო მოწყობილობებთან ერთობლიობაში ეკონომიურობის ხარისხი დაბალი აქვთ. გარდა აღნიშნულისა, ასეთ ნათურებს აქვთ მუშაობის დაბალი რესურსი (2-3 ათასი საათი) და არასაიმედოდ მუშაობენ დაბალი ტემპერატურისა და ძაბვის შემცირების დროს. ნათურების ანთებისათვის საჭირო მოწყობილობებს აქვს საკუთარი მოხმარება როგორც აქტიური, ასევე რეაქტიული სიმძლავრეების. შედეგად მთელი (ჯამური) მოხმარებული სიმძლავრე პრაქტიკულად არ იზოგება. მოხმარებული აქტიური სიმძლავრის წილი (რომელიც სინათლის შექმნაზე იხარჯება) ძალზე დაბალია - 0,6-0,7. ეს კი ნათურის დაბალ ენერგოეფექტურობაზე მიუთითებს. შუქტექნიკური თვისებებითაც ეს ნათურები კრიტიკას ვერ უძლებენ, ამიტომ განვითარებულ ქვეყნებში აღარ გამოიყენებიან. მათი ერთი ნაკლია შუქგადაცემის დაბალი ინდექსი. შუქგადაცემა არის ნათურის უნარი, სწორად წარმოაჩინოს განათებული საგნის რეალური ფერი. მაგალითად, ნატრიუმის ნათურის სინათლეში არის ყვითელი ფერის მხოლოდ ორი ტალღის სიგრძე. ამიტომ მისგან განათებული სხვადასხვა ფერის საგნები გამოიყურებიან ყვითელ, შავ და რუხ ფერებში. მეორე ნაკლია სინათლის პულსაცია (ფეთქადობა) ძაბვის სიხშირეზე ორჯერ მეტი სიხშირით, რის გამოც იქმნება ე.წ. სტრობოსკოპული ეფექტი. ამ დროს გზაზე მოძრავი საგნები ადამიანის (მძღოლის) მიერ აღიქმება, როგორც გაორებული, გასამებული ან საწინააღმდეგო მიმართულებით მოძრავი, ან უფრო მცირე სიჩქარით მოძრავი, ან უძრავი საგნები. მოძრავი საგნების მიმართ ასეთი მხედველობითი შთაბეჭდილება ძალზე სახიფათოა მძღოლებისთვის და ფეხით მოსიარულეებისთვის და იწვევს თვალის სწრაფ დაღლას.

განათების თანამედროვე ტექნოლოგიებში სინათლის წყაროდ გამოყენებულია ლუმინესცენტური, შუქდიოდებიანი ანუ ნახევარგამტარული და ინდუქციური ლუმინესცენტური ნათურები. ლუმინესცენტური ნათურები უკვე ვრცელდება საქართველოში - ძირითადად მოსახლეობაში. მათ 15 ათასი საათის მუშაობის რესურსი აქვთ და 5-ჯერადი ანუ 80%-ით ენერგიის დაზოგვა შეუძლიათ. ისინი სხვა მოწყობილობებს არ საჭიროებენ. მათი ერთადერთი ნაკლია ე.წ. დამახინჯების რეაქტიული სიმძლავრის მოხმარება, რასაც მომხმარებელი ვერ გრძნობს და ხელს უშლის მხოლოდ ენერგიის დისტრიბუტორს დიდი რაოდენობით ასეთი ნათურების თავმოყრის დროს, რადგან ქსელების გადატვირთვას და მრიცხველების ცდომილებებს იწვევს. ეს ნაკლი შეიძლება გამოსწორდეს. შესაბამისი კვლევითი სამუშაოები ჩვენთან მიმდინარეობს და რეალური შედეგებიც არის. უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს ბაზარზე არის მხოლოდ დაბალი რესურსის (6 ათასი საათის), ე.ი. უხარისხო კომპაქტური ლუმინესცენტური ნათურები.

ნახევარგამტარულ ნათურებს 50 ათას საათზე მეტი მუშაობის რესურსი გააჩნიათ და 10-ჯერადი ანუ 90%-ით ენერგოდაზოგვა შეუძლიათ. საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ნახევარგამტარულ ნათურებს იგივე ნაკლი აქვთ, ხოლო გარე განათების ნათურებს, რომლებიც სანათთან ერთიან კონსტრუქციაში არის შესრულებული (ნახ.1), ეს ნაკლი არ აქვთ. საქართველოს ბაზარზე ასეთი ნათურები და სანათები ჯერ არ არის. საზღვარგარეთ (ევროპა, ამერიკა) გარე განათების თითქმის 60% უკვე განხორციელებულია ნახევარგამტარიანი სინათლის წყაროებით.

ინდუქციური ლუმინესცენტური ანუ უელექტროდო ნათურები ზემაღალი სიხშირის ძაბვიდან მუშაობენ, ორჯერ მეტი რესურსი აქვთ და ეკონომიურობით არ ჩამოუვარდებიან ნახევარგამტარულ ნათურებს, თუმცა შედარებით მაღალი ფასი აქვთ. ასეთი ნათურებით არის განათებული ლორდთა პალატა დიდი ბრიტანეთის პარლამენტში, გვირაბი ავტოსტრადაზე ჟენევის ტბის ნაპირას, რკინიგზის სადგური ბრიუსელში, მსხვილი სავაჭრო ცენტრები მადრიდში, ბარსელონაში, ჰამბურგში.

როგორც ავღნიშნეთ, ჩვენთან გამოყენებულ გარე განათების ნათურებს უჭირთ ანთება დაბალი ძაბვის დროს. ამიტომ განათების საჰაერო ქსელის კაბელის გამტარის დიამეტრს საკმაოდ დიდს ირჩევენ, რათა კაბელის ბოლოში ძაბვის სიდიდე მნიშვნელოვნად (3-5% მეტად) არ იყოს შემცირებული. ეს ზრდის კაბელზე დანახარჯებს და ქარის მაქსიმალურად შესაძლო წნევის და შემოყინვის მაქსიმალური სისქის პირობებში ზრდის განათების ანძაზე მექანიკურ დატვირთვებს. შედეგად იზრდება შესაძლო დაზიანებების ალბათობა და მოვლა-შენახვის ხარჯები. ზემოთგანხილული განათების თანამედროვე ტექნოლოგიების შემთხვევაში ეს ხარჯები გამორიცხულია, რადგან მათ ძაბვის 50%-ით ცვლილების დროსაც ნორმალურად შეუძლიათ მუშაობა და ქსელი მიწაში გაყვანილი წვრილი სადენებით სრულდება.

აუცილებლად უნდა შევნიშნოთ, რომ ნებისმიერი სანათი ვერ მოგვცემს საჭირო განათებას, თუ ის სწორად არ შევარჩიეთ. ეს კი შუქტექნიკური გაანგარიშებით ხდება გზის მონაცემების და განათების არსებული ნორმების მიხედვით. საერთაშორისო ნორმების მიხედვით დადგენილია გზის ზედაპირის საშუალო განათებულობის სიდიდეები სხვადასხვა კატეგორიის გზების და ქუჩების მიხედვით. ბოლო 15-20 წლის განმავლობაში გზის საფარის ზედაპირის სიგლუვის ხარისხი მკვეთრად გაუმჯობესდა. ამიტომ მეცნიერებმა დაასკვნეს, რომ ზედაპირის განათებულობის გარდა, უნდა მოხდეს ზედაპირის სიკაშკაშის რეგლამენტირება, რადგან მძღოლი გზის განათებას მისი ზედაპირის სიკაშკაშით შეიგრძნობს. ეს კი მცირე განათებულობის და მაღალი ხარისხის სიგლუვის დროსაც კი შეიძლება მაღალი იყოს და პირიქით. ორივე სიდიდის ნორმა გზის კატეგორიაზეა დამოკიდებული, რაც ტრანსპორტის მოძრაობის ინტენსივობით განისაზღვრება. თბილისში 10 ცენტრალურ ქუჩაზე (გზებზე) ჩატარებულმა გაზომვებმა, რომელთაგან 6 მიეკუთვნება A კატეგორიას (მოძრაობის ინტესივობა - 3000 მანქანა/საათში), გვიჩვენა, რომ როგორც სავალ ნაწილზე, ისე ტროტუარზე განათებულობის სიდიდე 3-10-ჯერ ნაკლებია ნორმით დადგენილზე. ეს შუქტექნიკური გაანგარიშების არარსებობის შედეგია. ალბათ, ამის გამო ხდება ავტოსატრანსპორტო შემთხვევები.

საქართველოში მრავალი სატრანსპორტო გვირაბია. გვირაბში დღისით ე.ი. დიდი განათებულობის სივრციდან შემავალი მძღოლი უეცრად სიბნელეში ხვდება. მისი ადაპტირებისთვის აუცილებელია, რომ გვირაბის საწყის უბანზე მაღალი განათებულობა იყოს და ის თანდათან შემცირდეს გვირაბის გასასვლელამდე. ღამით კი დაბალი განათებულობის სივრციდან გვირაბში შესულ მძღოლს იქაც თითქმის ასეთივე განთებულობა უნდა დახვდეს. განათებულობის ცვლილების ასეთ კანონზომიერებებს საერთაშორისო ნორმები ითვალისწინებს. სამწუხაროდ, საქართველოში ეს წესი არ არის გამოყენებული. ამიტომ გვირაბში მომხდარი ავტოსატრანსპორტო შემთხვევების მიზეზი ეს ფაქტიც შეიძლება იყოს.

ელექტროენერგიის დაზოგვა ელექტროენერგიის მოპოვების გაცილებით სწრაფი და იაფი ხერხია, ვიდრე ელექტროენერგიის წყაროს (მაგალითად, ჰიდროელექტროსადგურის) შექმნა. ამასთან, ხშირ შემთხვევაში, განსაკუთრებით მცირე ერთეულოვანი სიმძლავრეების დროს ხელსაყრელია ალტერნატიული ენერგოტექნოლოგიების გამოყენება. სწორედ ასეთ შემთხვევად გვესახება გზების განათება. საქართველო სუბტროპიკული ზონის ჩრდილოეთ საზღვართან შედარებით დაბალ განედზე (410- 420) მდებარეობს და ზომიერი ღრუბლიანობის გამო მზიდან მნიშვნელოვან ენერგიას იღებს. მზიანი დროის ხანგრძლივობა წლის განმავლობაში თითქმის მთელ ტერიტორიაზე 2200 საათს აღემატება და საშუალოდ 250-280 დღეს შეადგენს. თბილისში მზის ენერგიის წლიური ჯამი 1600კვტ. სთ-ს შეადგენს და მნიშვნელოვნად აღემატება იმ ქვეყნების (გერმანია, შვედეთი, უკრაინა, რუსეთი და სხვა). ანალოგიურ მაჩვენებლებს, სადაც ფართოდ იყენებენ ე.წ. ფოტოელექტროენერგეტიკულ სისტემებიან სანათებს. შესაძლებელია ქარის ენერგიის გამოყენების შეთავსებაც (ნახ.2).

ჩვენი ქვეყნის და დედაქალაქის ხელისუფლების სწორი პოლიტიკით და ძალისხმევით ბევრი ქუჩა და გზა განახლდა, ახალი აშენდა და შენდება. ერთ-ერთ მაგალითად შეიძლება მოვიყვანოთ ახალი გზის მშენებლობა თბილისში მდინარე ვერეს გასწვრივ გმირთა მოედნიდან თამარაშვილის ქუჩამდე, რომლის ამოქმედებით 40%-ით განიტვირთება ჭავჭავაძის პროსპექტი და 60%-ით - კოსტავას ქუჩა. შესაბამისი პროექტით გათვალისწინებულია ამ გზის 3-კილომეტრიანი მონაკვეთის და განახლებული გმირთა მოედნის განათება თანამედროვე ენერგოდამზოგი ნახევარგამტარული ტექნოლოგიებით საერთაშორისო ნორმების მიხედვით. მოხმარებული სიმძლავრე სულ 25 კვტ-ს ტოლია, სანათების მუშაობის რესურსი - 14-15 წელი. გზის მონაკვეთზე - შესასვლელზე და გამოსასვლელზე თამარაშვილის ქუჩის მხარეს, რომელთა მდებარეობაც ემთხვევა თბილისში გაბატონებულ ქარის მიმართულებებს (ჩრდილო-დასავლეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი) პირველად საქართველოში გამოყენებული იქნება ალტერნატიული ენერგიის წყაროებიანი (მზე და ქარი) სანათები. ამ სანათების კომბინაცია ჩვეულებრივ სანათებთან უფრო ზრდის განათებაზე ელექტროენერგიის დაზოგვის ხარისხს (26-ჯერადი ანუ 96,15%-ით დაზოგვა), პროექტის გარემოსადმი კეთილგანწყობის ხარისხს და გარემოსდაცვით ეფექტს, რადგან კიდევ უფრო ამცირებს სათბურის გაზების ემისიას. მეორე მაგალითია გელოვანის გამზირზე გათვალისწინებული გვირაბის მშენებლობა. პროექტით გათვალისწინებულია ნორმებით დადგენილი წესის მიხედვით განათების შესრულება.

იმედს გამოვთქვამთ, დედაქალაქის მერიის თანადგომით ქალაქის სხვა მშენებარე ობიექტებზეც დაინერგება ელექტროგანათების თანამედროვე ენერგოდამზოგი და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიები, რაც დაზოგავს ბიუჯეტის ხარჯებს და ხელს შეუწყობს დედაქალაქის ეკოლოგიური მდგომარეობის გაუმჯობესებას.

დავით დვალი

ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი

სტატიის მისამართი: http://24saati.ge/index.php/category/business/2010-03-03/4094.html